Page 24 - รายงานฉบับสมบูรณ์ โครงการวิจัยเรื่อง รูปแบบ แนวทาง และมาตรการในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ
P. 24
๑๐ | หน้ า
และใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติและองค์ประกอบด้านอํานาจของชุมชนในการจัดการดูแลเรื่องการใช้
ทรัพยากรธรรมชาติดังกล่าว
ในด้านการใช้ภูมิปัญญานั้น พบว่าชุมชนหมู่บ้านสามารถนําทรัพยากรมาใช้ประโยชน์เพื่อตอบสนอง
ความต้องการของชีวิตได้ โดยชุมชนได้จัดระเบียบความสัมพันธ์ในการเข้าถึงและการใช้ทรัพยากรธรรมชาติ ใน
ลักษณะสําคัญ ๔ ประการ คือ
ประการแรก ให้ความสําคัญกับสิทธิของผู้มาก่อน
ประการที่สอง ให้ความสําคัญกับการครอบครองทรัพยากรเพื่อใช้ประโยชน์
ประการที่สาม ให้ความสําคัญกับการครอบครองทรัพยากรในจํานวนจํากัดเฉพาะที่ใช้ประโยชน์
ประการที่สี่ ให้ความสําคัญกับการได้สิทธิโดยไม่สร้างความเดือดร้อนหรือละเมิดสิทธิผู้อื่น ทั้งนี้หลัก
สิทธิดังกล่าวมีความสลับซับซ้อนและยืดหยุ่น เช่น สิทธิบางอย่างผู้ใช้ประโยชน์สามารถครอบครองได้นานและ
สามารถสืบสิทธิโดยลูกหลานได้ สิทธิบางอย่างคนอื่นสามารถมาร่วมได้
การจัดความสัมพันธ์เช่นนี้ สัมพันธ์กับระบบคุณค่าและความเชื่อของชุมชน ต่อทรัพยากร ไม่ว่า จะ
เป็น ทะเล ป่าไม้ หรือทรัพยากรอื่น ๆ โดยจะไม่มองว่าเป็นเพียงวัตถุหรือแหล่งใช้ประโยชน์เท่านั้น แต่มองว่าเป็นที่
สิงสถิตหรือสมบัติของสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เช่น เจ้าป่า เจ้าเขา เจ้าทะเล เป็นต้น
งานวิจัย เรื่อง ป่าชุมชนภาคเหนือของฉลาดชายและคณะ (อ้างถึงในอานันท์, ๒๕๔๓) ได้นําเสนอ
เรื่องสิทธิหน้าหมู่ โดยอธิบายว่า
“วิธีคิดเกี่ยวกับสิทธิ หน้าหมู่ หรือสิทธิในทรัพย์สินส่วนร่วมกันของชุมชนซึ่งสามารถผลิตต่อซ้ํา
ต่อเนื่องในวัฒนธรรมภาคเหนือ นอกจากป่าชุมชนแล้ว สิทธิทํานองนี้ยังพบในการจัดการ อย่างอื่น ๆ ด้วย เช่น
การจัดการทรัพยากรน้ํา ในระบบเหมืองฝาย หรือแม้แต่วัดในหมู่บ้าน ก็ถือว่าเป็นทรัพย์สินหน้าหมู่ ดังนั้น สิทธิ
ชุมชนจึงหมายถึงอํานาจของชุมชนในการจัดการทรัพยากรส่วนรวม ด้วยเช่นเดียวกัน”
๒. สิทธิชุมชนตามกฎหมาย
คําว่า “สิทธิชุมชน” ได้รับการกล่าวถึงและให้ความสําคัญในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย ฉบับ
พุทธศักราช ๒๕๔๐ มาตรา ๔๖ และ ๕๖ และนํามาขยายความ อีกครั้ง ในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย
ฉบับพุทธศักราช ๒๕๕๐ มาตรา ๖๕ และ ๖๖ (คณะกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญ, ๒๕๕๐)
มาตรา ๔๖ รัฐธรรมนูญ ฉบับปี ๒๕๔๐ ได้กล่าวว่า
“ บุคคลซึ่งรวมกันเป็น ชุมชนท้องถิ่นดั้งเดิม ย่อมมีสิทธิ ในการอนุรักษ์หรือฟื้นฟู จารีตประเพณี ภูมิ
ปัญญาท้องถิ่น ศิลปวัฒนธรรมอันดีของท้องถิ่นและชาติ และมีส่วนร่วมในการจัดการ การบํารุงรักษา และการใช้
ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอย่างสมดุลและยั่งยืน ตามที่กฎหมายบัญญัติ”
มาตรา ๕๖ รัฐธรรมนูญ ฉบับปี ๒๕๕๐ ได้กล่าวว่า
รายงานฉบับสมบูรณ์ “โครงการวิจัยเรื่อง รูปแบบ แนวทาง และมาตรการในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ํา”
