Page 23 - รายงานฉบับสมบูรณ์ โครงการวิจัยเรื่อง รูปแบบ แนวทาง และมาตรการในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ

หน้ า | ๙

ในอีกด้านหนึ่ง จึงเกิดการลุกขึ้นมาประท้วง คัดค้าน ต่อสู้ ของประชาชนที่นับวัน จะรุนแรงยิ่งขึ้นเป็น

ลําดับ เพราะรากฐานปัญหายังคงอยู่ และการถูกรุกรานจากภาคธุรกิจอุตสาหกรรมโดยที่รัฐเป็นฝ่ายสนับสนุนก็ยัง
มีอย่างต่อเนื่อง ในขณะที่วิกฤตเศรษฐกิจยังคงดํารงอยู่และยังไม่ส่อเค้าว่าจะกระเตื้องขึ้นได้จริง ความทุกข์ยาก

แร้นแค้นเดือดร้อนทางเศรษฐกิจของภาคประชาชนและกลุ่มทุนต่าง ๆ ที่ดํารงอยู่และกําลังขยายตัวอย่างไม่หยุดยั้ง
(ชลธิรา, ๒๕๔๖)

การศึกษาของณรงค์ศักดิ์ จักรกรณ์ ในลุ่มน้ํายม (๒๕๕๒) พบว่า โครงการก่อสร้างของหน่วยงาน
ภาครัฐ หลายหน่วยงานได้สร้างปัญหาที่ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศน์ลุ่มน้ําและวิถีชีวิตของชุมชนท้องถิ่น ทั้งนี้

เพราะขาดการศึกษาอย่างรอบคอบถึง ระบบนิเวศน์ลุ่มน้ํา วิถีชีวิต และรูปแบบการใช้ประโยชน์จากลุ่มน้ํา เช่น
การก่อสร้างฝายหาดสะพานจันทร์ ที่อําเภอศรีสัชนาลัย การพัฒนาหนองป่าตอ ที่อําเภอสวรรคโลก เป็นต้น ผู้นํา

ท้องถิ่น กําลังเรียกร้องให้หน่วยงานเหล่านั้น กลับมาจัดการกับสิ่งก่อสร้างที่สร้างปัญหาเหล่านั้นในเร็ววัน

สถานการณ์ของสิทธิชุมชนในการจัดการทรัพยากร

การทําความเข้าใจเกี่ยวกับสิทธิชุมชนในการจัดการทรัพยากร จะต้องทําความเข้าใจใน ๒ มิติ คือ
สิทธิชุมชนตาม จารีต ประเพณี วัฒนธรรม และสิทธิชุมชนตามกฎหมาย เพราะลําพังการใช้กฎหมายเพียงอย่าง

เดียวในการทําความเข้าใจและยอมรับสิทธิชุมชน คงไม่พอที่จะจัดการทรัพยากรให้เกิดความเป็นธรรมและยั่งยืนได้

จะต้องเข้าใจ ถึงสิทธิชุมชนตาม จารีต ประเพณี และวัฒนธรรม การจัดการทรัพยากรของชุมชนด้วย จึงจะทําให้
มองเห็นภาพรวมของปัญหาและแนวทางการแก้ไขปัญหาที่มีความสลับซับซ้อน เช่นนี้ได้

๑. สิทธิชุมชนตาม จารีตประเพณีและวัฒนธรรม

ผลการศึกษาของอานันท์และคณะ (๒๕๔๓) พบว่าชาวบ้านในหลายชุมชนยังคงสามารถใช้

กฎเกณฑ์ตามจารีตประเพณีในการจัดการทรัพยากรอย่างยั่งยืน ขณะที่บางชุมชนก็ได้สร้างสํานึกและกฎเกณฑ์
ขึ้นมาใหม่ เพื่อใช้จัดการทรัพยากร พร้อม ๆ กันนั้น พบว่า ชุมชนท้องถิ่นยังได้พัฒนาระบบการจัดการทรัพยากร

เชิงอนุรักษ์ขึ้นมาใหม่ เพื่อต่อรองกับรัฐให้ประกันความมั่นคงในการถือครองทรัพยากร และยังพบด้วยว่ามีเงื่อนไข
หลายประการที่ผลักดันให้ชุมชนท้องถิ่นมีพลวัตรในการจัดการทรัพยากรอย่างยั่งยืน ข้อค้นพบเหล่านี้เองถูกนํามา

เป็นพื้นฐานในการเสนอทางเลือกเชิงนโยบาย โดยเฉพาะนโยบายเกี่ยวกับทรัพยากรป่าไม้ ด้วยการเสนอให้รัฐหัน
มาให้ความสําคัญกับสิทธิชุมชน การมีส่วนร่วมของชุมชนท้องถิ่นในการจัดการป่าไม้ และการเสนอให้กฎหมาย

ยอมรับกฎเกณฑ์ตามประเพณีท้องถิ่น ซึ่งปรากฏเป็นข้อเสนอเชิงรูปธรรมที่ชัดเจนในการผลักดันกฎหมายป่าชุมชน

แม้ข้อเสนอดังกล่าวจะเป็นที่ยอมรับในกฎหมายรัฐธรรมนูญแล้วก็ตาม แต่กฎหมายเกี่ยวกับทรัพยากรทั่ว ๆ ไป
ยังคงขัดแย้งกับประเพณีท้องถิ่น ขณะที่การปรับเปลี่ยนเชิงนโยบายของรัฐยังไม่มีความชัดเจนเกี่ยวกับความหมาย

ของสิทธิชุมชน เพราะภาครัฐยังคงยึดมั่นอยู่กับการรวมศูนย์อํานาจในการจัดการทรัพยากรส่วนรวมทุกประเภท

การศึกษา เรื่องสิทธิชุมชนท้องถิ่นภาคใต้ของเลิศชาย และคณะ(๒๕๔๖) พบว่า ภาคใต้มีฐาน

ทรัพยากรที่หลากหลาย ทั้งทะเล ภูเขา ป่าไม้ ที่ราบลุ่มแม่น้ํา ชุมชนอยู่กับฐานทรัพยากรธรรมชาติ โดยจัด
ความสัมพันธ์ที่เรียกว่า สิทธิชุมชน ซึ่งเป็นกระบวนการที่สัมพันธ์กับองค์ประกอบของภูมิปัญญา ในด้านการเข้าถึง

รายงานฉบับสมบูรณ์ “โครงการวิจัยเรื่อง รูปแบบ แนวทาง และมาตรการในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ํา”