Page 19 - รายงานฉบับสมบูรณ์ โครงการวิจัยเรื่อง รูปแบบ แนวทาง และมาตรการในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ

หน้ า | ๕

ประเด็นปัญหาที่สอง ความขัดแย้งกันเองในเชิงนโยบายเกี่ยวกับการจัดการทรัพยากร

สาเหตุหลักของประเด็นปัญหานี้ ตั้งอยู่บนพื้นฐานของการยึดมั่นอยู่กับความเข้าใจแบบแยกส่วน

เพียงแนวเดียว เพื่อใช้เป็นหลักคิดสําหรับการกําหนดนโยบายของรัฐ แต่จากการที่แนวคิดแรก มีสมมุติฐานว่า

มนุษย์ไม่สามารถอยู่ร่วมกับธรรมชาติได้อย่างยั่งยืน ขณะที่เสนอแนะให้การจัดการทรัพยากรด้วยการพึ่งพิงเฉพาะ
กลไกของรัฐและกลไกตลาดเท่านั้น ผลที่ตามมาก็คือ การขัดแย้งกันเองในเชิงนโยบาย ระหว่างความพยายามที่จะ

ใช้กลไกของรัฐจัดการเพื่ออนุรักษ์ทรัพยากรในด้านหนึ่ง และการมุ่งพัฒนาทรัพยากรขึ้นมาเพื่อใช้ประโยชน์ในเชิง
เศรษฐกิจด้วยการเปลี่ยนทรัพยากรให้เป็นสินค้าในระบบตลาดอีกด้านหนึ่ง โดยมีเป้าหมายหลักอยู่ที่การใช้

ประโยชน์อย่างมีประสิทธิภาพและคุ้มค่าต่อการลงทุนไปพร้อม ๆ กับการอนุรักษ์ด้วย

การขัดแย้งกันเองในเชิงนโยบายดังกล่าว มีส่วนอย่างสําคัญในการเปิดช่องทางให้มีการใช้ทรัพยากร

อย่างสิ้นเปลือง จนเกิดการทําลายทรัพยากรขึ้นอย่างกว้างขวาง ทั้งนี้เพราะรัฐยึดติดอยู่กับการใช้แนวทางในการ
จัดการทรัพยากรเชิงเดี่ยวเท่านั้น ด้วยการพึ่งพากลไกของรัฐ โดยเฉพาะกฎหมายเพื่อการควบคุม แต่กลับปล่อยให้

กลไกตลาดทํางานได้อย่างเสรี ขณะที่รัฐขาดพื้นฐานความเข้าใจในลักษณะสําคัญของทรัพยากรส่วนรวมประเภทที่

ต้องใช้ร่วมกัน ไม่ว่าจะเป็นทรัพยากรป่าไม้ ทรัพยากรน้ํา ทรัพยากรประมง และสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ ว่า
เป็นทรัพยากรประเภทที่มีต้นทุนสูงมากในการจัดการควบคุม โดยที่หน่วยงานของรัฐหน่วยงานเดียวที่ใช้การจัดการ

ในเชิงเดี่ยวจะไม่สามารถแบกรับภาระได้ เพราะผลที่ตามมาจึงเท่ากับเป็นการปล่อยให้การเข้าถึงทรัพยากรนั้น ๆ
เป็นแบบเปิด ที่ทําให้เกิดการแย่งชิงทรัพยากรอย่างรุนแรง ซึ่งก็เป็นสถานการณ์ของการใช้ทรัพยากรส่วนรวมที่

กําลังดําเนินอยู่ในปัจจุบันนั่นเอง

ภายใต้สถานการณ์ที่การเข้าถึงทรัพยากรเป็นแบบเปิดนี้ ภาครัฐยังคงใช้นโยบายที่ขัดแย้งกันเองอยู่

เช่นเดิม ในด้านหนึ่งก็จะสนับสนุนกลไกตลาด ด้วยการเพิ่มสิทธิประโยชน์ให้ในด้านต่าง ๆ ในอีกด้านหนึ่งจะเพิ่ม
มาตรการอนุรักษ์อย่างเข้มข้น ด้วยการขยายพื้นที่อนุรักษ์ออกไปมากขึ้น โดยเฉพาะในกรณีทรัพยากรป่าไม้ แต่ผล

ที่ตามมากลับไม่สามารถหยุดยั้งการทําลายพื้นที่อนุรักษ์ เพราะผู้ที่ถือครองพื้นที่เหล่านั้นจะถูกจํากัดสิทธิ

ประโยชน์ลงจนเสียเปรียบผู้มีอํานาจทางเศรษฐกิจในระบบตลาด เช่น ราคาที่ดินจะถูกกดให้อยู่ในระดับต่ํา ขณะที่
ไม่สามารถพัฒนาให้เกิดผลอย่างเต็มที่ มาตรการเหล่านี้จึงกลายเป็นแรงบีบให้ผู้ถือครองพื้นที่อนุรักษ์อยู่เดิม หันไป

แสวงหาประโยชน์อย่างไม่ยั่งยืน หรือขายที่ดินให้ผู้มีอํานาจทางเศรษฐกิจ แล้วไปแผ้วถางพื้นที่ใหม่ต่อไป

สาเหตุสําคัญที่ทําให้ทรัพยากรส่วนรวมถูกทําลายเพิ่มขึ้นนั้น ส่วนใหญ่จะอยู่ที่ความล้มเหลวและความ

ขัดแย้งกันในเชิงนโยบายของรัฐดังกล่าวมาแล้ว แต่ภาครัฐมักจะโทษชาวบ้านที่อยู่ในพื้นที่อนุรักษ์ว่าเป็นผู้ทําลาย

แต่เพียงฝ่ายเดียว ทั้ง ๆ ที่ชาวบ้านเหล่านั้นเป็นเพียงปลายเหตุของปัญหา ด้วยเหตุนี้ภาครัฐจึงมีความพยายามที่จะ
ปรับเปลี่ยนนโยบายน้อยมาก และมักจะตัดสินใจเชิงนโยบายโดยขาดข้อมูลเชิงประจักษ์จากการศึกษาวิจัยอย่าง

รอบด้าน เพราะยึดติดอยู่กับความเข้าใจผิด ๆ ในนัยสําคัญของปรากฏการณ์ที่ปลายเหตุว่าเป็นต้นเหตุ โดยไม่สนใจ
ประเมินผลที่เกิดจากนโยบายของรัฐเอง ซึ่งมักจะส่งผลกระทบอย่างไม่ได้คาดหมายไว้ก่อนสืบเนื่องจากการขาด

ข้อมูลจากสถานการณ์ที่เป็นจริงในระดับพื้นที่ นอกจากนั้นภาครัฐยังไม่ยอมรับข้อเสนอเชิงนโยบายที่น่าจะเป็น
ทางเลือกซึ่งเกิดจากผลของการศึกษาวิจัยบนพื้นฐานของแนวทางการศึกษาอื่น ๆ อีกด้วย

รายงานฉบับสมบูรณ์ “โครงการวิจัยเรื่อง รูปแบบ แนวทาง และมาตรการในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ํา”