Page 81 - รายงานการศึกษาวิจัย เรื่อง การมีส่วนร่วมของประชาชนในการกำหนดแนวเขตที่ดินของรัฐ

ยุคที่ ๓ สิทธิชุมชนยุคหลังการประกาศใช้แผนการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ

พ.ศ.๒๕๐๔

สิทธิชุมชนในยุคก่อนการปฏิรูปการปกครองในสมัยรัชกาลที่ ๕ หรืออาจเรียกว่า ยุคก่อน

รัฐชาตินั้น เป็นยุคตั้งแต่ชุมชนโบราณที่มีลักษณะดั้งเดิมจนถึงยุคก่อนช่วงสมัยรัชกาลที่ ๕ ที่มีการปฏิรูป

การปกครองจากแบบจตุสดมภ์สี่ ซึ่งใช้มาตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถในสมัยกรุงศรีอยุธยา

มาเป็นการปกครองในรูปแบบที่มีการรวมอ�านาจเข้าสู่ศูนย์กลางมากขึ้นในลักษณะของกระทรวง ทบวง

กรม ข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับการเกิดขึ้นของชุมชนที่เป็นรากฐานของชุมชนไทยโบราณนั้นมีหลากหลาย

แต่ถ้าพิจารณาจากหลักฐานทางโบราณคดีที่ได้ค้นพบแล้ว ภาพของชุมชนไทยในสมัยโบราณนั้นเป็น

ชุมชนฐานทรัพยากรพึ่งตนเองที่อิงอยู่กับทรัพยากรในพื้นที่ที่ชุมชนตั้งอยู่เป็นหลัก โดยชุมชนลุ่มน�้าก็จะ

ตั้งอยู่ใกล้แหล่งน�้าที่เป็นแม่น�้าสายส�าคัญ อยู่ตามป่าชายเลน และทะเลตมปากแม่น�้า ชุมชนที่ตั้งอยู่บน
ที่สูงก็จะตั้งอยู่ในเขตป่าที่มีของป่า สมุนไพร บ่อเกลือ แหล่งแร่ เป็นต้น ชุมชนในลักษณะนี้ได้พัฒนาวิถี

ชีวิตและธรรมเนียมปฏิบัติในชุมชนเพื่อจัดความสัมพันธ์ในการอยู่ร่วมกันระหว่างสมาชิกของชุมชนในมิติ

ต่างๆ โดยเฉพาะในส่วนที่เกี่ยวกับทรัพยากรธรรมชาติในกรณีที่เป็นทรัพยากรที่มีอยู่อย่างจ�ากัด ชุมชนใน

สังคมไทยในยุคนี้เป็นชุมชนในลักษณะของหมู่บ้านที่อาศัยฐานทรัพยากร ซึ่งเป็นลักษณะทั่วไปของสังคม

ไทย โดยในส่วนที่เกี่ยวกับ “การจัดการในทางสังคม” นั้น ในยุคนี้มีลักษณะเด่น คือ

(ก) ความเป็นปัจเจกไม่ได้เป็นตัวตั้งของโลกทัศน์ในการจัดความสัมพันธ์กับสิ่งต่างๆ ใน

ชุมชน ซึ่งส่งผลให้รูปแบบในการจัดการไม่มีระบบกรรมสิทธิ์เด็ดขาดในปัจจัยการผลิตที่ส�าคัญ เช่น ที่ดิน

ที่ป่า หรือในแหล่งอาหารที่เกิดขึ้นหรือมีอยู่ในที่ต่างๆ

(ข) มีระบบในการจัดการโครงสร้างพื้นฐานที่ส�าคัญของชุมชนร่วมกัน เช่น การจัดการน�้า

ในระบบชลประทาน การป้องกันชุมชนหมู่บ้านจากภัยในรูปแบบต่างๆ ซึ่งน่าจะเป็นรากฐานส�าคัญของ

ระบบกรรมสิทธิ์รวมที่มีชื่อเรียกต่างกันไปในแต่ละวัฒนธรรม เช่น ในภาคเหนือเรียกระบบในการจัดการ

ของส่วนรวมว่าเป็น “ของหน้าหมู่” ภาคอีสาน เรียกว่า “ดอนปู่ตา” ภาคใต้เรียกทางเดินสาธารณะซึ่ง

เป็นสิ่งที่ใช้ร่วมกันของชุมชนว่า “ทางพลี” วิถีชีวิตของชุมชนดังกล่าวนี้ แตกต่างกันออกไปตามสภาพ

ถิ่นที่อยู่อาศัย เป็นวิถีชีวิตที่สื่อความหมายในแง่ของกระบวนการเรียนรู้และองค์ความรู้เกี่ยวกับระบบ

ทรัพย์สินและสิทธิร่วมกันของชุมชนที่มีความสัมพันธ์โดยตรงต่อแหล่งระบบนิเวศที่แตกต่างหลากหลาย
กันออกไป เป็นระบบความรู้ในระบบนิเวศที่มีนัยความหมายทั้งในทางศีลธรรมและระเบียบข้อบังคับ

หรือกฎหมายซึ่งอาศัยเกณฑ์คุณค่าและมาตรฐานทางศีลธรรมและจิตวิญญาณเป็นสภาพบังคับ ยิ่งไปกว่า

นั้น ภูมิปัญญาของชุมชนยังมีระบบและกระบวนการเรียนรู้ที่เป็นพลวัต ซึ่งอาศัยประสบการณ์ผ่านการ

ทดสอบเชิงประจักษ์อย่างเป็นระบบ จึงสามารถปรับตัวได้ตามกาลเวลาที่เปลี่ยนแปลงไป ทั้งยังเป็นระบบ

ความรู้และวัฒนธรรมการเรียนรู้อย่างเป็นองค์รวม

๘๐ การมีส่วนร่วมของประชาชนในการก�าหนดแนวเขตที่ดินของรัฐ