Page 19 - รายงานการศึกษาบทบาทของภาคประชาสังคมในการคุ้มครองสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง
P. 19
รายงานการศึกษา บทบาทของภาคประชาสังคมในการคุ้มครองสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง 17
๕) ปัญหาเรื่องประสิทธิภาพและความโปร่งใสทางภาครัฐ ทำาให้รัฐไม่สามารถเป็นผู้แก้ปัญหา
ในสังคมได้แต่เพียงอย่างเดียว จึงต้องการหาทางเลือกอย่างอื่น
ประชาชนผู้แบกรับปัญหาที่เกิดขึ้นในสังคมไม่สามารถพึ่งพารัฐแต่เพียงอย่างเดียว ไม่ว่าด้วย
เหตุความสลับซับซ้อนของปัญหา หรือเพราะความจำากัดของประสิทธิภาพในภาครัฐ ประชาชนก็จะ
ต้องหาทางแก้ไขปัญหานั้น ตั้งแต่แก้ไขด้วยตัวเองเป็นกลุ่มเล็กๆ จนเมื่อมีโอกาสในการสนทนา
แลกเปลี่ยนความเห็นในวงกว้าง จึงเกิดการรวมตัวกันที่จะกระทำาการบางอย่างเพื่อแก้ปัญหานั้น
ให้ลุล่วงไป ทั้งนี้ อาจดำาเนินการโดยประชาสังคมเอง หรือร่วมกับภาครัฐ ภาคธุรกิจเอกชนก็ได้
สำาหรับประเทศไทยคำาว่า “ประชาสังคม” ปรากฏขึ้นในราวกลางทศวรรษ ที่ ๒๕๒๐ ซึ่งมีคำาอื่นๆ
ที่ใช้ในความหมายเดียวกันคือ “ภาคประชาชน” “ภาคพลเมือง” ปรากฏการณ์ที่นำามาสู่ “ประชาสังคม”
หรือ “การเมืองภาคประชาชน” ที่ชัดเจนก็คือ ในยุคที่มีเริ่มเกิดการเดินขบวนเรียกร้องของชาวบ้าน
ในชุมชนท้องถิ่นต่างๆ อย่างกว้างขวางช่วงการประชุมคณะรัฐมนตรีสัญจรยุครัฐบาลพลเอกชาติชาย
ราวปี ๒๕๓๑ กับอีกด้านหนึ่งก็คือ การเกิดปัญหาทุจริต คอรัปชั่น การเคลื่อนไหวของสังคมในการ
ตรวจสอบอำานาจและกระแสการปฏิรูปการเมืองในช่วงหลังเหตุการณ์พฤษภาทมิฬ ๒๕๓๕
การปรากฏตัวของคำา “ภาคประชาสังคม” เกิดขึ้นเพื่อนำามาใช้ในการอธิบายกลุ่มก้อนของ
ผู้คนที่ไม่ใช่ “ภาครัฐ” หรือภาคราชการและไม่ใช่ “ภาคธุรกิจ” ที่เติบโตในช่วงรัฐบาลพลเอกเปรม
ติณสูลานนท์ เป็นต้นมา (เอนก เหล่าธรรมทัศน์, ๒๕๓๙) ดังนั้น ในแง่มุมทางทฤษฎี การอธิบายผ่าน
แนวคิดประชาสังคมจึงเป็นการท้าทายต่องานของ Fred W. Riggs เรื่อง “รัฐราชการ” (Bureaucratic
Polity) และข้อจำากัดของตัวแบบภาคีรัฐสังคมแบบเสรี (Liberal Corporatism) โดย เอนก
เหล่าธรรมทัศน์ ที่มองว่า มีองค์กรนอกภาครัฐเกิดขึ้น แต่องค์กรที่มีพลังต่อรองและบทบาทใน
กระบวนการนโยบายสาธารณะก็คือ ภาคธุรกิจ ในขณะที่องค์กร/กลุ่มก้อนอื่นๆ ถึงแม้จะมีอยู่บ้าง
ก็ตาม แต่ก็มีลักษณะที่เป็นกลุ่มจัดตั้งและกำากับ ควบคุมโดยรัฐ
บริบทสำาคัญในช่วงทศวรรษ ๒๕๒๐ ที่นำามาสู่การก่อตัวของแนวคิดและขบวนการประชาสังคม
ก็คือ การเกิดแนวคิดวัฒนธรรมชุมชนที่ก่อร่างสร้างตัวขึ้นโดยนักพัฒนาภาคเอกชน (NGOs) ซึ่งเป็น
นักกิจกรรม นักเคลื่อนไหวทางสังคมที่เริ่มถอยห่างจากอุดมการณ์สังคมนิยม พฤฒิสาณ ชุมพล
(ม.ป.ป.) มองว่า “แนวคิดประชาสังคมได้ค่อยๆ ถูกสร้างขึ้นโดย NGO ของไทยเพื่อใช้เป็นเสมือนร่ม
หรือโครงกรอบของการจัดสิ่งที่คิดและปฏิบัติอยู่ให้เชื่อมโยงกันอย่างเป็นองค์ เพื่อเป็นประโยชน์
ทั้งในการอธิบายปรากฏการณ์ของการเปลี่ยนแปลงสังคม และการสร้างจินตนาการสังคมในอุดมคติ”
ซึ่งนี่ก็คือ การตอกย้ำาให้เห็นอย่างชัดเจนว่า ประชาสังคมจึงเป็นแนวคิดเชิงยุทธศาสตร์
การก่อตัวของภาคประชาสังคมของประเทศไทยเกิดจาก ๕ ปัจจัยดังกล่าวซึ่งมีความคล้ายคลึง
กับการเกิดภาคประชาสังคมของต่างประเทศ
กิจกรรมหรือกระบวนการที่จะเรียกว่าเป็นประชาสังคมได้นั้น จะต้องประกอบด้วยองค์ประกอบ
