Page 15 - รายงานฉบับสมบูรณ์ โครงการวิจัยเรื่อง รูปแบบ แนวทาง และมาตรการในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ

หน้ า | ๑

บทที่ ๑

บทนํา

ความเป็นมา

ประเทศไทยตั้งอยู่ในภูมิภาคที่มีน้ําอุดมสมบูรณ์ จนทําให้คิดว่าน้ําเป็นทรัพยากรที่ไม่มีวันหมด น้ํา
เป็นทรัพยากรสาธารณะที่ทุกคนสามารถใช้ประโยชน์ได้ตามความต้องการ แต่ข้อเท็จจริงปรากฏว่าประเทศไทยมี

น้ําน้อยที่สุด เมื่อเปรียบเทียบกับประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ คือ ๓,๐๐๐ ลูกบาศก์เมตรต่อคนต่อปี จะเห็น

ได้ว่า ๒๐ ปีที่ผ่านมา ประเทศไทยเผชิญกับปัญหาการขาดแคลนน้ําในทุกฤดูแล้ง หลายพื้นที่เผชิญกับปัญหาภัย
แล้งซ้ําซากและนําไปสู่ความขัดแย้งเรื่องการแย่งชิงน้ํา เช่น กรณีเขื่อนปากมูล กรณีเขื่อนแก่งเสือเต้น กรณี

เกษตรกรและรีสอร์ทในลุ่มน้ําแม่วาง กรณีเกษตรกรทํานาข้าวกับนาเกลือในลุ่มน้ําเสียว และความขัดแย้งระหว่าง
นิคมอุตสาหกรรมกับผู้ใช้น้ําอื่นๆ ในภาคตะวันออก กรณีการดูดทรายในลําน้ํา โรงงานอุตสาหกรรมปล่อยน้ําเสียลง

แหล่งน้ําธรรมชาติ กระทบต่อการใช้น้ําของชุมชนและระบบนิเวศน์ การก่อสร้างของหน่วยงานภาครัฐ ทั้งเขื่อน
อ่างเก็บน้ํา ฝาย และคลองระบายน้ํา ที่กระทบกับระบบนิเวศน์และวิถีชีวิตชุมชน เป็นต้น

สาเหตุของปัญหาความขัดแย้งในการจัดการและการใช้น้ํา ส่วนหนึ่งมาจากการจัดการแบบรวม
ศูนย์ คือ การตัดสินใจเกี่ยวกับการบริหารและจัดการน้ําอยู่ที่ภาครัฐ ขาดการมีส่วนร่วมของประชาชน เช่น โครงการ

สร้างเขื่อนขนาดใหญ่ ทั้งที่สร้างเสร็จเรียบร้อยแล้วและมีนโยบายที่จะสร้าง นํามาสู่ความขัดแย้งระหว่างประชาชน

กับภาครัฐ เช่น เขื่อนปากมูล เขื่อนน้ําโจน เขื่อนแก่งเสือเต้น เป็นต้น นอกจากนั้นประเด็นสิทธิเกี่ยวกับการใช้น้ํา
และการจัดสรรน้ําที่ไม่เป็นธรรม จากแนวคิดที่คิดว่าน้ําเป็นทรัพยากรสาธารณะที่ทุกคนสามารถนําไปใช้ได้โดยไม่

จํากัด หรือสาเหตุจากความเสื่อมโทรมของน้ํา มลพิษทางน้ํา ที่เกิดจากกระทําของมนุษย์ เช่น กรณีแม่น้ํา

เจ้าพระยาในจังหวัดอ่างทองเน่าเสีย จากการกระทําของโรงงานอุตสาหกรรม หรือเรือบรรทุกกากน้ําตาลล่ม ซึ่งยัง
ไม่สามารถพิสูจน์ทราบได้

ในช่วงปี ๒๕๔๔ – ๒๕๕๒ คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) ได้รับเรื่องร้องเรียนที่

เกี่ยวกับการละเมิดสิทธิชุมชนฐานทรัพยากร โดยเฉพาะในประเด็นการบริหารจัดการด้านทรัพยากรน้ําเป็นจํานวน

มาก ประมาณเกือบ ๙๐ คําร้อง ซึ่งมีประเด็นที่เกี่ยวข้องกับการละเมิดสิทธิชุมชน การทําลายระบบนิเวศน์ ปัญหา
มลพิษและมลภาวะ รวมทั้งการจัดสรรน้ํา การชดเชยที่ไม่เป็นธรรม และการที่ผู้ด้อยโอกาสไม่สามารถเข้าถึง

ทรัพยากรน้ํา เป็นต้น ปรากฏการณ์ของความขัดแย้งนับวันจะทวีความรุนแรงมากยิ่งขึ้น หากปล่อยให้สถานการณ์
เหล่านี้ยังคงอยู่ต่อไป อาจนําไปสู่ส่งครามแย่งชิงน้ําในอนาคตอันใกล้

จากเหตุผลและความจําเป็นข้างต้น พบได้ว่าปัญหาความขัดแย้งเรื่องการใช้และการจัดการ
ทรัพยากรน้ํามีความสลับซับซ้อน มีสาเหตุหลากหลายและเกี่ยวข้องกับทั้งหน่วยงานของรัฐ เอกชน และชุมชน

ประกอบกับรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราชไทย ๒๕๕๐ ได้กําหนดสิทธิชุมชนและการมีส่วนร่วมใน

รายงานฉบับสมบูรณ์ “โครงการวิจัยเรื่อง รูปแบบ แนวทาง และมาตรการในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ํา”