Page 86 - วารสารกฎหมายสิทธิมนุษยชน. ปีที่ 1 ฉบับที่ 3 (กันยายน - ธันวาคม 2563)
P. 86
ปีที่ 1 ฉบับที่ 3 (กันยายน - ธันวาคม 2563) 85
ช่องว่�งของระบบก�รตรวจสอบก�รเสียชีวิตของศพนิรน�ม อ�จเป็นช่องท�งที่ให้มีก�รซุกซ่อนก�รกระทำ�ผิด
้
เชิงอ�ชญ�กรรม หรือก�รกระทำ�ของผู้มีอิทธิพลที่เกี่ยวข้องกับคว�มเหลื่อมลำ�ในสังคมเมื่อเป็นศพนิรน�ม เช่น
ศพต่�งด้�วที่เสียชีวิตอ�จเชื่อมโยงก�รค้�มนุษย์ รวมถึงแรงง�นข้�มช�ติเข้�เมืองผิดกฎหม�ย ซึ่งในปัจจุบัน
ประเด็นนี้ยังเป็นปัญห�สะท้อนเชิงนโยบ�ยที่ยังมีข้อจำ�กัด ก�รควบคุมที่ภ�ครัฐไปไม่ถึง และก�ร
เป็นศพนิรน�มนี้ยังคงเป็นหนึ่งในปัญห�ด้�นสิทธิมนุษยชนที่ถูกละเลยเสมอ
ก�รศึกษ�นี้ กำ�หนดเนื้อห�ของก�รจัดก�รศพนิรน�ม เฉพ�ะกระบวนก�รของศพนิรน�มภ�ยหลัง
ก�รชันสูตร กล่�วคือ ศพผ่�นกระบวนก�รตรวจวิเคร�ะห์เพื่อห�ส�เหตุก�รเสียชีวิตจ�กแพทย์เรียบร้อยแล้ว
จ�กห้องชันสูตร แต่ยังไม่มีบุคคลหรือญ�ติประสงค์ขอรับศพไปดำ�เนินก�รพิธีท�งศ�สน� ซึ่งจะมีกระบวนก�ร
ระหว่�งหน่วยง�นภ�ครัฐที่ทำ�หน้�ที่ชันสูตรศพนิรน�มนั้น และก�รประส�นส่งต่อยังองค์กรภ�คประช�สังคม
เช่น มูลนิธิหรือสม�คม เพื่อดำ�เนินก�รรับศพนิรน�มจ�กห้องชันสูตร เพื่อไปส่งฝังยังสุส�นของมูลนิธิตลอดจน
ขั้นตอนของก�รระบุหลุมฝังที่สุส�นเพื่อรองรับก�รติดต่อขอรับศพจ�กญ�ติด้วย พื้นที่ศึกษ�เริ่มต้น
ในส่วนกล�งของประเทศ คือ กรุงเทพมห�นครและปริมณฑล เนื่องจ�กมีหน่วยง�นภ�ครัฐที่ทำ�หน้�ที่ชันสูตรศพ
เช่น โรงพย�บ�ล หรือหน่วยง�น เช่น สถ�บันนิติวิทย�ศ�สตร์ กระทรวงยุติธรรม อีกทั้งประกอบกับจำ�นวน
แพทย์นิติเวชมีจำ�นวนม�กกว่�เมื่อเทียบกับพื้นที่อื่นในประเทศ สำ�หรับพื้นที่ของสุส�นที่มีก�รฝังศพนิรน�ม
พบว่�ในพื้นที่ภ�คตะวันออกเป็นพื้นที่ที่มีจำ�นวนองค์กร มูลนิธิ และสม�คมที่เกี่ยวข้องในก�รจัดก�รสุส�น
จำ�นวนม�กที่สุดในประเทศ ประกอบกับ หน่วยง�นของรัฐที่ทำ�หน้�ที่ในก�รชันสูตรศพ คือ สถ�บันนิติเวช
วิทย� โรงพย�บ�ลตำ�รวจ สำ�นักง�นตำ�รวจแห่งช�ติ ซึ่งเป็นหน่วยง�นที่ชันสูตรศพและเก็บข้อมูลสำ�คัญของ
ศพและศพนิรน�มในภ�พรวมของประเทศไทย มีก�รประส�นเรื่องก�รจัดก�รศพกับมูลนิธิที่นำ�ศพฝังในพื้นที่
ภ�คตะวันออกนี้เช่นกัน ดังนั้น ก�รศึกษ�ในพื้นที่ภ�คตะวันออก จึงถือเป็นพื้นที่สำ�คัญและน่�จะเป็นพื้นฐ�น
ข้อมูลที่ค�ดว่�ส�ม�รถอ้�งอิงในบริบทของประเทศไทยได้ในระดับหนึ่ง และเป็นข้อมูลพื้นฐ�นเพื่อนำ�ไปสู่
ก�รสำ�รวจแนวท�งก�รจัดก�รศพนิรน�มในภ�คอื่น ๆ ที่อ�จจะมีคว�มแตกต่�งไปบ้�ง เช่น ภ�คเหนือที่เป็น
ลักษณะพิธีกรรมต�มกลุ่มชนเผ่� หรือภ�คใต้ของประเทศไทยซึ่งมีก�รจัดก�รที่เกี่ยวข้องเรื่องศพมุสลิม เป็นต้น
หล�กหล�ยภ�รกิจที่ภ�ครัฐไม่ส�ม�รถทำ�ได้เพียงลำ�พัง เรื่องก�รจัดก�รศพนิรน�มเช่นเดียวกัน
ซึ่งก�รที่ภ�ครัฐจะทำ�ง�นร่วมกับภ�คประช�สังคมได้อย่�งกลมกลืนนั้น ทั้งภ�ครัฐและองค์กรภ�คประช�
สังคมจำ�เป็นต้องลงร�ยละเอียดของก�รดำ�เนินก�รเพื่อทร�บบทบ�ทของกันและกัน กฎหม�ยที่รองรับ
ในก�รทำ�ง�นร่วมกัน ตลอดจนทร�บถึงข้อจำ�กัด ประเด็นที่เป็นปัญห�อุปสรรคร่วมกันเพื่อห�แนวท�ง
ปฏิบัติที่สอดคล้อง ภ�ยใต้ระเบียบข้อกฎหม�ยร่วมกันภ�รกิจนั้นจึงจะสำ�เร็จได้ก�รศึกษ�บทบ�ทองค์กร
ภ�คประช�สังคมต่อก�รจัดก�รศพนิรน�มภ�ยหลังชันสูตรในครั้งนี้เป็นก�รศึกษ�บทบ�ทขององค์กร/เครือข่�ย
คว�มร่วมมือภ�คประช�สังคม เช่น องค์กรมูลนิธิ สม�คมที่มีก�รดำ�เนินก�รจัดก�รศพนิรน�มและมี
กระบวนก�รเกี่ยวกับพื้นที่สุส�นฝังศพนิรน�มที่สนับสนุนก�รดำ�เนินก�รบริก�รของภ�ครัฐ โดยกำ�หนด
ขอบเขตก�รศึกษ�ในพื้นที่รวม 14 จังหวัด คือ กรุงเทพมห�นคร ปริมณฑล 6 จังหวัด คือ นนทบุรี ปทุมธ�นี
นครปฐม สมุทรส�คร และสมุทรปร�ก�ร และพื้นที่ภ�คตะวันออก 7 จังหวัด คือ ฉะเชิงเทร� ปร�จีนบุรี
สระแก้ว ชลบุรี ระยอง จันทบุรี และตร�ด โดยศึกษ�เอกส�รที่เกี่ยวข้องและก�รลงพื้นที่ศึกษ�ข้อมูลจ�ก
ผู้ที่มีหน้�ที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับกระบวนก�รจัดก�รศพนิรน�มทั้งจ�กหน่วยง�นภ�ครัฐและภ�คประช�สังคม
กระบวนก�รเริ่มตั้งแต่ภ�ยหลังก�รชันสูตรศพ ก�รบันทึกข้อมูล ก�รรับ-ส่งศพ และก�รฝังศพ เพื่อนำ�ม�เป็น
ข้อมูลสำ�คัญสำ�หรับวิเคร�ะห์บทบ�ทและคว�มสอดคล้องระเบียบข้อกำ�หนดต่อก�รจัดก�รศพนิรน�ม
ที่เหม�ะสมขององค์กรภ�คประช�สังคม ซึ่งจะเป็นประโยชน์ในก�รนำ�ข้อมูลก�รศึกษ�ม�ประกอบก�รบูรณ�ก�ร
และพัฒน�ระบบก�รจัดก�รศพนิรน�ม เพื่ออำ�นวยคว�มยุติธรรมและก�รธำ�รงศักดิ์ศรีคว�มเป็นมนุษย์
และคว�มเชื่อมั่นของประช�ชนด้วย
